Rok 1914

Plan Schlieffena - fiasko (29 sierpnia - 1 października)

3 września francuski rząd przeniósł się z Paryża do Bordeaux. Wprowadziło to panikę w mieście. 5 września w Londynie rządy: francuski, brytyjski i rosyjski zapewniły się wzajemnie, że żaden z nich nie podpisze z Państwami Centralnymi odrębnego pokoju [dokument].

4 września Moltke ostatecznie wycofał się z pierwotnego planu (Kluck nie miał już dość sił, aby okrążyć Paryż) i postanowił przesunąć prawe skrzydło (Armie 1 i 2) na południe omijając Paryż od wschodu (a właściwie musiał zaakceptować zmianę kierunku przez Klucka), zaś lewe skrzydło (Armie 4 i 5) przez Ardeny do Lotaryngji. Miało to zabezpieczyć obie flanki przed niebezpieczeństwem kontrataku ze strony Aljantów i wtargnięcia klinem między oba skrzydła. Było już jednak za późno. Jak wspomniano wcześniej, Kluck ruszył za francuską Piątą Armią (gen. Franchet d'Esperey), dopiero co pokonaną przez Bülowa. Próba otoczenia Francuzów była katastrofalnym błędem. Kluck odsłonił swoją prawą flankę. Już 3.IX zwiad lotniczy odkrył manewr 1 Armji, ale nieufność dowódców wobec lotnictwa wymagała potwierdzenia tej informacji przez rozpoznanie lądowe. "To zbyt piękne, by było prawdziwe" - powiedział Gallieni, który właśnie otrzymał do dyspozycji nową, 6 Armję (gen. Maunoury'ego). Armja ta wprawdzie miała być użyta do obrony stolicy, ale szansa ataku z flanki mogła się już nigdy nie powtórzyć. Joffre zgodził się i zarządził wykonanie zwrotu i przystąpienie wszystkich swoich wojsk do kontrataku.

Z boku na Niemców uderzył Gallieni (Szósta Armja gen. Maunoury), Kluck musiał więc obrócić się w jego kierunku, oddalając się od Bülowa. Pomiędzy 1 a 2 Armją został tylko niewielki odział kawalerji. Tę sytuację przedstawia schemat obok. Z przodu w lukę między Niemcami wszedł Joffre (Dziewiąta Armja, gen. F. Foch; Piąta Armja, gen. d'Esperey; BEF, gen. French). Bitwa, która odbyła się w dniach 6-9 września nad Marną (tzw. Pierwsza Bitwa nad Marną - druga odbyła się w 1918 r.), zadecydowała o losach tej wojny i była jedną z najważniejszych w historji świata. Na front żołnierzy francuskich przerzucono z Paryża za pomocą... taksówek (tak trafiło ok. 6.000 żołnierzy). J. Joffre wydał sławny rozkaz: "Odział, który nie może już iść naprzód musi utrzymać swój teren, i raczej niech zginie, ale się nie cofa". Foch meldował: "moje flanki zostały odwrócone, moje centrum ustępuje pola, a więc przechodzę do ataku!" Brytyjczycy, będący cały czas w odwrocie, 6 września również włączyli się do ataku. W efekcie Bülow (który dopiero po trzech dniach zorientował się, że BEF wszedł już bardzo głęboko między niego a 1 Armię, musiał się wycofać, podobnie postąpił Kluck. 11.IX. odwrót objął już wszystkie armje niemieckie.

Bitwa okazała się sukcesem Aljantów: zatrzymali Niemców tuż przed Paryżem* (ok. 20 km!). Straty w bitwie wyniosły: Niemcy i Francuzi po ok. 250.000, Brytyjczycy - 12.500. Niektórzy historycy nazywają starcie "bitwą, której nie było", gdyż właściwie sprowadziła się ona do kilku potyczek. Sukces został osiągnięty prawie wyłącznie w wyniku udanych manewrów Aljantów - a raczej złych działań Niemców.

Przyczynami nieudanej realizacji Planu Schlieffena są: prawa flanka niemieckiej armji posunęła się za daleko, żołnierze niemieccy przeszli w miesiąc 240 km, bez wzmocnień (ponadto Francuzi mogli dokonywać przegrupowania na tyłach za pomocą sprawnych linij kolejowych, zaś Niemcy napotykali zniszczoną infrastrukturę), a także pomogły działania niespodziewanie szybko zmobilizowanej armji rosyjskiej (dwa korpusy niemieckie musiały wyjechać na wschód Europy z odsieczą), opór Belgów (podczas bitwy otoczona Antwerpja wiązała część sił Niemców grożąc atakiem z tyłu) i szybkie przybycie BEF na Kontynent - to wszystko umożliwiło Francuzom skuteczny kontratak. "[Niemiecki] rozkaz odwrotu oznaczał przegraną wojnę" - powiedział austro-węgierski wódz naczelny, Conrad von Hötzendorf. Podobno jeszcze 10.IX. Moltke zatelefonował do Wilhelma II z wiadomością: "Wasza Wysokość, właśnie przegraliśmy wojnę"...

Niemiecki odwrót zakończył się na linji rzeki Aisne. Należy jednak pamiętać, że Niemcy zajęli duży, uprzemysłowiony obszar Francji.

14-28 września trwały walki nad rzeką Aisne. W tych dniach rozpoczęło się budowanie okopów. Obie strony próbowały jeszcze zmienić losy wojny na swoją korzyść, ale obaj przeciwnicy zbudowali już zbyt silne fortyfikacje. Odbyły się jeszcze nierozstrzygnięte bitwy: 25-29.IX - pod Albert, 1.X - bitwa pod Arras. Działania na froncie zachodnim ograniczyły się już do Flandrji. Ważnym stało się zajęcie (utrzymanie) portów nad kanałem La Manche. Niemcy zaprzepaścili swoją szansę w sierpniu, gdy mogli zająć je bez żadnych strat; teraz rozpoczął się tzw. "Wyścig ku morzu".