IMF’nin Kuruluş Amaçları ve Gelişmeler

IMF’nin kuruluş amacı Anasözleşmede şöyle belirlenmektedir: “Uluslararası parasal işbirliğinin geliştirilmesini sağlamak; uluslararası ticaretin dengeli bir şeklide gelişmesine yardımcı olmak; çok taraflı ödemeler sisteminin kurulmasına destek olmak; ödemeler dengesi sıkıntısı çeken üye ülkelere gerekli geri dönüş önlemlerini almak kaydıyla yeteri kadar maddi destekte bulunmak; üye ülkelerin ödemeler dengesi sorunlarının derecesini ve süresini düşürmek.”

Anasözleşmedeki düzenlemeye bakılınca tanımlanan amaçların Bretton Woods Konferansı’nın amaçlarının bir yansıması olduğu açıkça ortaya çıkmaktadır. Altın para standardının dünyaya egemen olduğu dönemlerde ve sonrasında altına dönüştürülebilir dolar sisteminin yürürlükte kaldığı 1970’lere kadarki dönemde IMF’nin amacı pek bir değişim göstermeden kalmıştır. Yani üye ülkelerin karşılaştığı ödemeler dengesi sorunlarının çözümü için üye ülkelere kotaları oranında katkı sağlamak. 1970’lerin başında doların altınla ilişkisi kesildikten sonra IMF’nin amaçlarında yavaş yavaş bir değişim süreci içine girildi.

IMF Anasözleşmesi zaman içinde bazı değişikliklere uğradı. Bunlar: 1969; 1978 ve 1992’de yapılan değişikliklerdir.

Üyelik

Her ülke IMF’ye üye olabilir. Bunun için IMF Anasözleşmesini kendi parlamentosunda onaylayarak uluslararası anlaşma haline getirmesi ve kendisine düşen kotayı IMF’ye ödemesi (ya da ödenecek bölümünü ödeyip kalanını taahhüt etmesi gereklidir.)

İlk kuruluşunda 45 üyesi bulunan IMF’nin zaman içinde üye sayısı artmaya başladı. Özellikle Sovyetler Birliği’nin dağılışından sonra üye sayısında büyük artış oldu. 2002 itibariye üye sayısı 183 ülkedir. Üye ülkeler, kpotaları ve oygüçleri makalenin sonuna ekli tabloda gösterilmektedir. 

Ülkeler IMF’ye iki türden birinde üye olurlar. Eğer sermaye hareketlerinde bir kısıtlama söz konusuysa IMF Anasözleşmesinin 4. Maddesi statüsünde üye konumundadırlar. Eğer sermaye hareketlerini serbest bırakmışlarsa o zaman IMF Anasözleşmesinin 8. Maddesi statüsünde üye konumundadırlar. IMF’nin temel hedeflerinden birisi üyelerinin 8. Madde statüsünde buluşmalarını yani sermaye hareketlerinin serbest olduğu bir konumda olmalarını sağlamaktır..

11 Kasım 1947’de IMF’ye Anasözleşmenin 4. Maddesi çerçevesinde, yani kambiyo kısıtlamaları uygulayan ülke konumunda üye olan Türkiye, bugün IMF anasözleşmesinin 8. maddesi statüsünde, yani sermaye hareketlerini serbest bırakmış ülke statüsünde üye durumunda bulunuyor. Türkiye, bu statüye Türk parası kıymetini koruma hakkında 32 sayılı kararı yürürlüğe soktuktan sonra geçti. Türkiye’nin statü değişikliği 3 Nisan 1990’da IMF tarafından dünyaya duyuruldu. Türkiye’nin IMF’deki durumu Şubat 2002 itibariyle şöyledir:   Üyelik Statüsü: 11 March 1947;  V.Madde Genel Kaynaklar Hesabı: Milyon SDR Kota %        Kota 964.00 100.00        Rezerv Pozisyonu 112.78 11.70 Borcu Milyon SDR Kota %        Stand-by düzenlemesinden 10,871.36 1,127.73        Kredi dilimlerinden 361.50 37.50    Son 3 Finansal Düzenleme:   Onaylanma     Sona Erme  Onaylanan Miktar  Kullanılan Miktar  Düzenleme       Tarihi       Tarihi     (Milyon SDR)  (Milyon SDR)  Stand-by (SRF Payı)   22 Aralık,1999 21Aralık, 2000    21 Aralık, 2002    20 Aralık, 2001 15,038.40     5,784.00     11,738.96   5,784.00   Stand-by    08 Haziran, 1994   07 Mart, 1996 610.50     460.50   Stand-by    04 Nisan, 1984   03 Nisan, 1985 225.00     168.75     IMF’ye Geri Ödeme Projeksiyonu 2002 2003 2004 2005 2006 Anapara           4,048.80   2,091.50   3,158.20   1,934.30         Faiz   463.10   250.00   136.80   32.80   2.10 Toplam   4,511.90   2,341.50   3,295.00   1,967.10   2.10

Kotalar

Kota, IMF açısından bir çeşit sermayedir. Yani eğer IMF bir anonim şirket olsaydı sermayesi olacak ve bu sermaye hissedarlara hisseleri oranında bölünmüş olacaktı. Dolayısıyla her ülkenin IMF’deki kotası o ülkenin IMF’deki ortaklık payını temsil eder.

2002 yılı itibariyle IMF’nin kotaları toplamı 212.4 milyar SDR, yani yaklaşık olarak 290 milyar dolardır. Yüzde 45 oranında kota artışına olanak sağlayan 11. genel kota artışı öncesinde (22 Ocak 1999’a kadar) genel kota toplamı 146 milyar SDR yani yaklaşık 200 milyar dolardı.

Bir ülkenin IMF’de ne kadar kotası olacağı o ülkenin geçmiş beş yıldaki ekonomik performansını ölçen bir formülle hesaplanır. Bu formülde üye ülkenin geçmiş beş yıldaki ekonomik büyüme performansı, dış ticaret hacmindeki gelişmeler gibi göstergeler hesaba katılır.

Kotalar bir ülkenin IMF’deki oygücünü belirlemekten öteye o ülkenin ihtiyaç halinde IMF desteklerinden yararlanma limitlerini de belirler.

Türkiye’nin IMF’deki kotası 964 milyon SDR’dır. Türkiye’nin IMF’deki kotasını bazı ülkelerin kotasıyla karşılaştırabilmek için aşağıda bazı ülkelerin kotalarına yer veriyoruz. Ülke Kotası (Milyon SDR) Oygücü (%) ABD 37,149 17,1 Rusya 5,945 2,76 Suudi Arabistan 6,985 3,24 İspanya 3,049 1,42 Portekiz 867 0,41 Yunanistan 823 0,39 Bulgaristan 640 0,31 İran 1,497 0,70 Türkiye 964 0,46 IMF Toplamı 212,415 100.0

Kota – Oygücü İlişkisi

IMF üyesi her ülkenin IMF’deki kotasının her 100,000 SDR’lık bölümü o ülkeye bir adet oy sağlar. Buna kolaylık sağlamak için “değişken oy sayısı” adını verelim. X ülkesinin IMF’de 1 milyar SDR tutarında kotası varsa bu ülkenin değişken oy sayısı (1,000,000,000 / 100,000 = ) 1 milyon adet olarak hesaplanır. Buna ek olarak IMF üyesi her ülkenin 250 adet sabit oyu vardır (IMF dilinde buna basic votes adı veriliyor.) O halde X ülkesinin oy sayısını şöylece hesaplayabiliriz:

Değişken oy sayısı:        10,000

Sabit oy sayısı:       250

Toplam oy sayısı           10,250

Şimdi de IMF’deki toplam oy sayısını hesaplayalım. IMF’de 183 üye bulunduğuna göre üye ülkelerin toplam sabit oy sayısı (183 x 250 =) 45,750 adet olarak bulunabilir. IMF’de kotalar toplamı 212 milyar dolar olduğuna göre de toplam değişken oy sayısı (212,000,000,000 /100,000 =) 2,120,000 olarak bulunabilir. Buna göre IMF’deki toplam oy sayısı şöyle bulunabilir:

Toplam değişken oy sayısı:        2,120,000

Toplam sabit oy sayısı:       45,750

Toplam oy sayısı:                      2,165,750

X ülkesinin IMF’deki oy gücünü hesaplayabilmek için X ülkesinin toplam oy sayısını IMF toplam oy sayısına bölmek ve 100 ile çarpmak gerekir:

(X ülkesinin toplam oy sayısı / IMF’deki toplam oy sayısı) x 100 = X ülkesinin IMF’deki oygücü (%)

(10,250 / 2,165,750) x 100 = % 0.47

Yani X Ülkesinin IMF’deki oygücü binde 47’dir.

Türkiye’nin IMF’deki kotası 964 milyon SDR’dır. Buna göre değişken kotası şöyle hesaplanabilir: Türkiye’nin değişken oy sayısı = Türkiye’nin kotası / 100,000 SDR Türkiye’nin değişken oy sayısı = 964,000,000 / 100,000 = 9,640 Buna Türkiye’nin 250 adetlik sabit oy sayısını da eklersek Türkiye’nin IMF’deki toplam oy sayısını (9,640 + 250 =) 9,890 olarak bulmuş oluruz. Bunu IMF’deki toplam oy sayısına böler ve 100 ile çarparsak Türkiye’nin IMF’deki oygücünü bulmuş oluruz: Türkiye’nin oygücü = (9,890 / 2,165,750 =) % 0.46 Yani Türkiye’nin IMF’deki oygücü binde 46’dır.

IMF’nin Organizasyon Şekli

Anonim şirketlerdeki paysahipleri genel kurulunun görevini yapan bir Guvernörler Kurulu, yine anonim şirketlerdeki yönetim kurulunun görevlerini yapan bir İcra Direktörleri Kurulu. Ayrıca uluslararası parasal ve ekonomik konuların tartışılıp görüşüldüğü bir Parasal ve Finansal İşler Kurulu. İcra Direktörleri Kurulu kararlarını uygulamaktan sorumlu bir Başkan (managing director) ve IMF personeli.

Guvernörler Kurulu: Her üye ülkenin ekonomi ve/veya maliye bakanı ya da üst düzey bir bürokratı (çoğunlukla Merkez Bankası başkanı) bu kurulda guvernör olarak görev yapar ve ülkesi adına oy kullanır. IMF’nin 183 üyesi bulunduğuna göre 183 adet Guvernörü vardır. Guvernörlerin oy hakkı ülkelerinin oygücüyle sınırlıdır. Ülkelerin oygüçleri Ek 1’deki listede görülmektedir.

İcra Direktörü Sayısı: 5 adedi atanmış (ABD, Almanya, Japonya, Fransa, İngiltere) ve 19’u da seçilmiş olmak üzere toplam 24 kişi. Atanmış üyeler yalnızca kendi ülkelerini temsil ederler. Seçilmiş üyeler ise bir grubu (constituency) temsil ederler. Yalnızca kendi ülkesini temsil eden üç seçilmiş üye vardır: Suudi Arabistan, Rusya ve Çin.

24 kişilik İcra Direktörleri Kurulu’ndaki 5 adet atanmış ve 3 adet yalnızca bir ülkeden seçilmiş 8 icra direktörü bir kenara bırakılırsa kalan 16 icra direktörünün temsil ettiği ülkeler 16 grupta toplanmış demektir.

Türkiye, Belçika, Avusturya, Çek Cumhuriyeti, Macaristan, Belarus, Slovenya, Slovak Cumhuriyeti, Lüksemburg ve Kazakistan ile aynı grupta yer almaktadır. Grubun en yüksek oygücüne sahip olan Belçika İcra Direktörlüğünü yapmakta Türkiye, bu grubun İcra Direktörlüğü ofisinde bir İcra Direktörü Danışmanı ve bir de Teknik Asistan bulundurmaktadır.

Hesap Birimi - SDR

SDR (special drawing rights – özel çekme hakkı) hem IMF’nin hesap birimi hem de bir çeşit ek rezervdir. Rezrv olarak niteliğini tanımlamak için buna kağıt altın adı verilmektedir.

ABD Doları, Euro, İngiliz Pound’u ve Japon Yeni’nin belirli ağırlıklarla biraraya getirildiği bir sepet olan SDR’ın hesap birimi olarak 2002 başı itibariyle değeri 1 SDR = 1.26 Dolardır.

Üye Ülkelerde Gözetim ve Konsültasyon

IMF, her üye ülkede ekonomik durum izlemesi ve konsültasyonları yapar. Bunlar: Anasözleşmesinin 4. maddesi gereğince yılda bir kez yapılan konsültasyon; Dünya Ekonomik Görünümü raporu (World Economic Outlook) için yılda iki kez yapılan WEO çalışması; fon kaynaklarını kullanmaksızın IMF yakın gözetiminde olmayı kabul eden üye ülkeler için yılda bir kaç kez yapılan uyarıcı düzenlemeler, genişletilmiş gözetim ve program gözetimi. Bunların tümü genel olarak IMF’nin gözetimi (surveillance) adını alır.

IMF’nin üye ülkelerde yılda bir kez gözetim yapmasının temel nedeni ortaya çıkabilecek riskleri önceden saptamak ve ona göre önlemler alınıp alınmadığını yakından incelemektir. Eğer bu tür risk belirtileri saptanmışsa o zaman üye ülke ile birlikte bunların nasıl aşılacağı üzerinde ortaka çaılşmalar yapılır.

IMF yılda iki kez Dünya Ekonomik Görünümü Raporu yayınlar. Bunların ilki ara toplantı dönemi olan Nisan ayında; ikincisi de IMF Yıllık Genel Kurul Toplantısının hemen öncesinde yayınlanır. Bu rapora üye üllere ve dünya ekonomisine ilişkin ayrıntılı istatistikler ve değerlendirmeler yer alır. IMF, bu istatistiklerin büyük bölümünü üye ülkelerin kendisine düzenli olarak gönderdiği istatistiklerden derler. Bunun yanı sıra üye ülkelere doğrudan giderek verilerin derlenmesi ve sağlığının denetimini yaptığı da olur. Bazı ülkelerin bu verileri zamanında ve sağlıklı olarak derlemesi söz konusu olamadığı için oralarda derlemeyi bazen doğrudan IMF uzmanları yaparlar. Ülkelerin yolladığı verilerle yetinilmesi durumunda bile IMF uzmanları bir kaç yılda bir o ülkelere giderek verilerin sağlığını denetlerler.

Konsültasyonlar, IMF’den stand by ya da başka bir düzenleme altında destek gören ülkelerde yapılır. Yılda iki kez ya da gereğine göre daha çok sayıda olmak üzere IMF uzmanları ilgili ülkeye giderek bütün verileri ve ekonominin gidişini denetlerler. Destek 3 ayda bir taksitler halinde ödendiği için genelllikle yılda 4 kez ziyaret yapılır. Konsültasyonlarda IMF uzmanları üye ülkenin destek alırken girdiği stand by ya da diğer düzenlemede ve onun ekini oluşturan niyet mektubunda yer alan performans kriterlerine uyup uymadığını, programın hedeflendiği biçimde gelişip gelişmediğini denetlerler. Eğer sonuçlar beklendiği gibi çıkmış ve performans kriterlerine uyulmuşsa bir sonraki taksitin serbest bırakılmasını IMF İcra Direktörleri Kurulu’na bir raporla önerirler. Bu rapor iki bölümdür. Metin bölümünde (4. Madde Konsültasyon Raporu – Article 4 Consultation Report - adını taşır) ülkenin uyguladığı program, hedefler, hedeflere ve dolayısıyla performans kriterlerine uygunluk, sapmalar ve öneriler yer alır. Raporun istatistiklerden oluşan bölümünde (Yakın Geçmişe İlişkin Gelişmeler – Recent Economic Developments- adını taşır) istatistik veriler ve geleceğe ilişkin tahminler yer alır.

IMF’nin Finansal Politikaları ve İmkanları

IMF’nin üye ülkelere yönelik olarak izlediği finansal politikalar 4 grupta toplanır: (1) Rezerv dilimi politikaları; (2) Kredi dilimi politikaları; (3) Acil durum destek politikaları; (4) Borç ve borç servisi düşürme politikaları.

1. Ödemeler dengesi sorunlarıyla karşılaşan üye ülkeler, IMF’deki kotalarının konvertibl paralarla ödenmiş kısmını derhal ve hiç bir koşula bağlı olmaksızın kullanabilirler. Buna rezerv dilimi politikaları çerçevesinde kullanım adı verilmektedir.

2.  IMF’nin üye ülkelerin karşılaştığı daha uzun süreli sıkıntıları gidermekte kullandığı kredi dilimi politikalarındaki imkanları şunlardır:

(a)   Stand by düzenlemesi (SBA): Üye ülkedeki kısa süreli ödemeler dengesi sorunlarının çözümü için öngörülen bir destektir. 1 - 2 yıl arasında ve genellikle 3 ayda bir taksitler halinde verilerek kullandırılır. Her bir taksit serbest bırakılmadan önce düzenlemede öngörülen performans kriterlerinin yerine getirilip getirilmediği incelenir. Geri ödemeler en çok 5 yıl içinde yapılır. SBA'nın maksimum limiti üye ülke kotasının yüzde 100'üdür. Bununla birlikte olağanüstü hallerde bu limit aşılabilmektedir. Bu desteğin faizi IMF'nin sürekli revize edilen basit faiz oranı ve kullanım miktarının kmotanın belli bir yüzdesini aşması halinde bunun üzerine uygulanan ek faizdir. Ek faiz, kotanın yüzde 200'ünü aşan kısım için 200 bp[2] ve kotanın yüzde 300'ünü aşan kısım için 300 bp'dir.

(b)   Genişletilmiş fon kolaylığı (EFF): Makroekonomik ya da yapısal sorunlardan kaynaklanan ve daha uzun süreli ödemeler dengesi sorunlarının çözümü için hazırlanan orta vadeli programları desteklemek için biçimlendirilmiş üç yıllık bir imkandır. Stand- by düzenlemesinde olduğu gibi bunda da performans kriterlerine bağlı taksitlendirme söz konusudur. Geri ödemeler 4 ½ - 7 yıl içinde yapılır. Bu kolaylığın geri ödemesinin 10 yıla kadar uzatılması söz konusu olabilir. EFF'in maksimum miktarı üye ülke kotasının yüzde 300'üdür. Bununla birlikte SBA'da olduğu gibi EFF'de de olağanüstü koşullar için istisnai oranlar uygulanabilmektedir. Bu desteğe uygulanan faiz SBA ile aynıdır.

(c)    Ek rezerv imkanı (SRF): Piyasalarda ortaya çıkan ani bir güven kaybının yarattığı geniş kapsamlı ve kısa dönemli dış finansman sorunlarının neden olabileceği ödemeler dengesi sorunlarını önlkemekta kullanılan bir imkandır. Bu imkan Asya krizinden sonra yaratılmıştır. Maksimum geri ödeme süresi 2.5 yıldır. Bu destek türü yüzde 3 - 5 arasında bir ek faiz yükü taşır. SRF'in faizi, IMF'nin basit faiz oranı üzerine ilk yıl için 300 bp, yıl sonunda geri ödenmemişse 12. aydan başlanarak her altı ay için eklenen 50 bp'den oluşur. Bu biçimde eklemeler sonucunda uygulanacak ek faiz tutarı 500 bp'yi geçemez.

(d)   Kredi hattı (CCL): SRF, krize maruz kalmış üye ülkeler için kullanılabilecek bir imkandır. CCL ise krize henüz maruz kalmadığı halde piyasalardaki güven bunalımı nedeniyle her an krize maruz kalabilecek üye ülkeler için geliştirilmiştir. CCL'in maksimum tutarı üye ülke kotasının yüzde 300 - 500'ü arasındadır. SRF gibi ek bir faiz yükü taşımakla birlikte bu yük 150 bp'den başlayarak SRF'deki gibi artışlarla en çok 350 bp'ye ulaşır.

(e)   Telafi Edici Finansman Kolaylığı (CFF): Dünya piyasalarında ortaya çıkan fiyat değişimleri nedeniyle ihracat gelirlerinde ani düşüşler yaşayan ya da ithal maliyetleri aniden yükselen ülkelere destek olmak için uygulanan bir kolaylıktır. CFF'in maksimum limiti, bir ihraç ürünü söz konusuysa yüzde 45, birden fazla ihraç ürünü söz konusuysa yüzde 55'tir. Bu kolaylık için IMF basit faizi uygulanır, ek faiz söz konusu değildir.

3. IMF’nin, üye ülkelerinn karşılaştığı acil durumlarda acil durum destek politikaları çerçevesinde kullandırdığı imkan Acil Yardım (Emergency Assistance) dır. Doğal afetlere maruz kalmış ülkelere yapılan bir destektir. Üye ülke kotasının yüzde 25'iyle sınırlı olmakla birlikte istisnai olarak bu tutar kotanın yüzde 50'sine çıkarılabilir. Bu kolaylığa IMF basit faiz oranı uygulanır, ek faiz uygulanmaz. 5 yıl içinde geri ödenmesi gerekir.

4. IMF’nin fakir ve yüksek borçlu üye ülkelere borç ve borç servisi düşürme politikaları çerçevesinde kullandırdığı imkan Fakirliği Azaltma ve Büyüme Kolaylığı (PRGF) dır. Düşük gelirli üye ülkeler için uygulanan PRGF imtiyazlı bir destektir. 5.5 - 10 yılda geri ödenmesi gereken bu kolaylığa binde 5 faiz uygulanır.

2002’de yapılan yeni düzenleme ve 1958’de yapılan düzenleme dışarıda tutulursa Türkiye’nin bugüne kadar IMF ile girdiği düzenlemeler aşağıda yer almaktadır: (Miktar ve kullanım sütunları milyon SDR olarak okunmalıdır)   No Tarih İptal Vade (Ay) Miktar Kotanın % Kullanım 1 1961 12 37.5 43.6 16.0 2 1962 9 31.0 36.0 15.0 3 1963 11 21.5 25.0 21.5 4 1964 11 21.5 25.0 19.0 5 1965 12 21.5 25.0 0.0 6 1966 12 21.5 25.0 21.5 7 1967 11 27.0 25.0 27.0 8 1968 9 27.0 25.0 27.0 9 1969 12 27.0 25.0 10.0 10 1970 12 90.0 83.3 90.0 11 1978 1979 24 300.0 150.0 90.0 12 1979 1980 12 250.0 125.0 230.0 13 1980 36 1,250.0 625.0 1,250.0 14 1983 12 225.0 75.0 56.3 15 1984 1984 12 225.0 52.4 168.8 16 1994 1996 14 610.5 95.1 460.5 17 2000 36 2,892.0 300.0 Yenilendi “Miktar” ve “Kullanım” sütunlarını karşılaştırırsak hangi stand by düzenlemelerinin başarılı olduğunu görebiliriz. Eğer iki tutar aynıysa o zaman stand by düzenlemesi amacına ulaşmış demektir. Bu durumda 6 tane stand by olduğu görülüyor. 4 adet iptal edilmiş stand by düzenlemesi olduğunu “İptal” sütunundan görüyoruz. Bunlar başarısız olanlar. 17. Stand by düzenlemesi henüz devam ediyor. O halde: Türkiye, 1960’dan bu yana IMF ile girdiği 17 stand by düzenlemesinden 6 adedini başarıyla tamamlamış, 4 adet düzenleme, koşullara uyulmadığı için iptal edilmiştir. Biri devam etmektedir. Biri de hiç uygulanmamıştır. Geri kalan 6 adedinin “kullanım” tutarları ile “miktar” sütunu arasındaki uyumsuzluklar var. Bunların bir bölümü başarısızlıktan dolayı değil fakat daha fazla kullanıma gereksinim kalmadığı için o aşamada bırakılmış bulunuyor.

Dr.Mahfi EĞİLMEZ(www.mahfiegilmez.nom.tr)

Makalenin Devamını üçüncü bölümünde bulabilirsiniz.(Son Bölüm)